Naši novi gradovi: P R I Z R E N

136

Naš slavni Prizren, Carigrad srpskih careva, spada u red najstarijih gradova na Balkanskom poluostrvu, jer je na mestu današnjeg Prizrena bila rimska Theranda. Grci su ga zvali a naš ga je a narod nazivao današnjim imenom Prizren, sem toga i Prezren, Prezdrin, Prizdren; Turci su ga zvali Torserin i Perserin, Arnauti Prizrendi. Marko Miljanov ga redovno zove Prizdren. U narodnim se pesmama zove bijelim Prizrenom, ubavim i pitomim mestom, srpskim Carigradom: “Rano rani srpski car Stjepane, u Prizrenu svome Carigradu”. U spomenicama i putopisima ime Prizren piše se i vrlo različito: […] prizrenski, Prizrien, Prizrenum, Presarin, Prisareno, Preseren, Prisreni, Preisereno, Priseren, Pereserin, Prisreno, Prisirien, Prisrine, Prisdeno, Pristren, Prisarin, Presren, Prisrena, Presari, Preserin itd. Vidi se dakle i po ovim imenima da su se današnji narodni nazivi Prizdren, Prezdrin i Prezren, pored opšteg imena Prizren, čuli i ranije. U srednjem veku Prizren je bio jedno od najznatnijih trgovinskih mesta u srpskim zemljama. Nalazio se na najkraćem putu koji je srce srpskih zemalja, Staru Srbiju, vezivao sa jadranskim primorjem, kuda je gotovo sva srpska srednjevekovna trgovina išla. Nije bio mnogo udaljen ni od solunskog i bosanskog druma. Važnost se Prizrena podigla osobito, kad se u njemu rešavala sudbina Balkanskog poluostrva: najveći svoj politički i trgovinski značaj postigao je Prizren za vlade cara Stevana Dušana, koji ga je učinio svojom prestonicom i koji je u njemu podigao manastir sv. Mihaila. Trgovinski značaj Prizrena u tom vremenu vidi se naročito po tome, što su Dubrovčani u njemu imali svoju veliku koloniju, silne dužnike, u građanstvu svoj đeneralni konzulat; što su zakupljivali i prizrensku carinu, pa su čak radili, najpre kod kralja dečanskog, a zatim kod cara Dušana, da im se za zaštitu dubrovačkih trgovaca u Prizrenu ustupi čak akropolj prizrenski, castrum, castellum Presren, Prisarinum, kako su to Dubrovčani pisali 1332. godine. Na tome su Dubrovčani mnogo radili, naročito dok je Dušanova prestonica bila na Kosovu u Svrčinu, i ja bih pretpostavio da su Dubrovčani hteli da imaju taj kastel u svojim rukama da bi se zaklonili od Arbanasa u eventualnim napadima njihovim na Prizren iz tada još neosvojene i neumirene Albanije, a u spomenicama ima vrlo mnogo vesti i spomena da su dubrovački karavani i trgovci mnogo stradali od arbanaških razbojnika. Razbojništvo i napad na mirne putnike i trgovce je stalno zanimanje Arbanasa počev od 13. veka pa do naših dana. Još u 16. veku, po Kaneju (1573), kroz Kačanik se nije moglo proći od razbojnika arbanaških.

Dubrovački konsul, po želji prizrenskih Dubrovčana, stanovao je stalno u Prizrenu, i samo je, kad je to potrebno bilo na poziv dubrovačkih trgovaca, išao na kraljev dvor u Svrčin kod Prištine i na vašare i trgove, a godišnje dva puta je obilazio sve dubrovačke kolonije u Srbiji. Dubrovačka se kolonija u Prizrenu poveća, kad se u prvoj polovini 15. veka rasturi dubrovačka kolonija u Brskovu. Ekonomski i trgovinski značaj Prizrena u 14. veku vidi se po tome, što je grad Prizren tada kovao i svoj novac, kao i sami vladaoci i jači feudali.

Turci su zauzeli Prizren u junu 1455. godine. Pod 9. junom 1455. godine naš letopisac je zabeležio: “Primi car Prizrenac i Prizren stari 21 juna”. Da li je ovaj Prizrenac onaj kastel što ga 1331. i 1332. godine toliko mnogo tražaše Dubrovčani za svoje trgovce? Izgleda da se dubrovačka kolonija u Prizrenu po turskom osvojenju Prizrena smanjila i rasturila.

I za turske vlade u 16. veku Prizren se pominje kao da nije bio mala varoš. Samo Mehmed Hajredin Kukli-beg 1537. godine imaju Prizrenu 117 dućana i 6 vodenica. U drugoj polovini 16. veka Prizren strada od Arbanasa i Sinan-paše Rotulovića. Dečanski je kaluđer zabeležio pod godinom 1574: “Veliki zulum bijaše togda od Arnauta, osobito od Mahmut-begovića u Peći, u Skadar od Ivan-begovića, poturčeni Bušatlije, u Prizren Sinan-pašića Rotulovića, u Đakovu od Elsu-pašića. Dve hiljade hristijane okolo ovi varoši isekoše”.

U 17. veku Prizren se pominje kao velika i znatna varoš. Marin Bici (1610) opisuje Prizren kao otvorenu varoš “bez zidova” (gradskih); ima 8600 kuća, dosta velikih; gotovo sve kuće imaju svoja dvorišta, kao i seoske kuće u Italiji, i Prizren, po veličini, ne ustupa nijednoj varoši u Staroj Srbiji osem Skoplju (koje je od Prizrena veća varoš); varoš je puna česama i žive, tekuće vode, koja okreće vodeničke vitlove i čini varoš uglednom i prekrasnom. Sofijski arhiepiskop Petar u svojoj istorijskoj raspravi o prizrenskom episkopatu (1655) računa da u Prizrenu ima 12 000 kuća, od kojih su 30 katoličkih a ostalo pravoslavni Srbi i Turci; u varoši se nalazi preko 300 vodenica; Prizren se nalazi na vrlo lepom položaju, a u predelu izobilnom u žitu, vinu i ribi. I St. Gaspari (1671. godine) računa Prizren u red glavnih varoši u Srbiji. Lepe nam podatke o Prizrenu 17. veka pruža Petar Bogdanić Bakšić, o kome g. Čeda Mijatović misli da je potomak Dušanova Bogdana. Prizren trguje najviše vinom i kordovanom; u njemu se izrađuju razne puške i dimiskije. Oko Prizrena puno je rodnih vinograda, koji daju izvrsno vino. Masareki (1651 g.) pominje da prizrenski trgovci izvoze vunu čak u Germaniju preko Beograda. Vidi se, dakle, da je stočarstvo bilo razvijeno na Šar-planini. Ali je Prizren i u 17. veku stradao od planinaca Arbanasa, naročito od Miridita, kako to Bakšić ističe. Iako je katolika bilo malo, 30-40 kuća, u 17. veku stoluje katolički vladika, koji je potčinjen sofijskom katoličkom arhiepiskopu. Ponekad je Prizren stradao od novih turskih nameta. Po jednom zapisu, 1651. godine u Prizren dođe Mehmet-paša i uze od naroda 10 000 akči na ime novog nameta dotle nenaplaćivanog “kaftan-akče”: “A on uze 10.000 va ta oskudna i nuždna vremena, oh!”, veli taj jadnik koji je ceo zapis dao.

U 18. veku Prizren se pominje kao “mesto Prizren”. U njemu je pri crkvi sv. Đorđa pravoslavna mitropolija i pravoslavni se mitropolit zove prizrenski i raški. Zanati su mu organizovani u esnafe (1788. g. pominje se esnaf mutavdžijski u Prizrenu). Pri kraju 18. veka i naš je Prizren nastradao od Arbanasa, kada su postradale i propale mnoge varoši i sela u srpskim zemljama od krdžalija i Arbanasa. Pop Sava iz Prizrena zabeležio je: “Na 1795 goda plenen bist Prizren od Mahmut-paše” (Bušatlije). Prizren je tada morao ljuto postradati od tog Bušatlije i njegovih Arbanasa, kad je uskoro posle toga baron Feliks de Božur našao u Prizrenu broj stanovnika manji od broja kuća (domova) u 17. veku: Božur računa u njemu 7-8 000 stanovnika, a Pukvilj (1805) Prizren, nekad bogat i velik, zove dosta naseljenom varošicom (Prisrendi, petite ville assez peuplee).

Gde se delo ono mnogobrojno prizrensko stanovništvo 17. veka? Verovatno se razbeglo ispred arbanaskih armija, a svakako je nešto i izginulo. Iako je Prizren pri kraju 18. veka ljuto nastradao, ipak se on u 19. veku brzo podigao. Jedan francuski izveštaj iz početka 19. veka pominje Prizren kao varoš prilično naseljenu na važnom trgovačkom drumu koji je vodio iz Skadra preko Prizrena i Tetova u Skoplje; stanovnici su mu nešto muslimani a nešto hrišćani, a jezik im je srpski; Prizrenom upravlja beg zavisan od ohridskog paše.

Vuk Karadžić pominje 1827. godine Prizren kao stari grad s velikom varoši. Ami Bue (1840) uzima da je Prizren jedna od najlepših i najbogatijih varoši u evropskoj Turskoj. Ima preko 26 000 stanovnika. Razni zanati, veli Bue, i njegova tranzitna trgovina između Turske i primorske Arbanije učinili su da se poveća bogatstvo i broj njegova stanovništva; ima pokrivenu čaršiju, 12 velikih džamija, više sahatnih kula, jednu pravoslavnu i jednu katoličku crkvu; stolica je pravoslavnog vladike; nije tako prljav kao ostale varoši u Turskoj.

Posle ovog lepog napretka Prizren se neprestano povećavao i bogatio. Gilferding 1857. godine računa u njemu 4 000 domova. Tada je i Prizren bio u trgovinskim vezama sa Beogradom, Sarajevom i Skadrom; stanovništvu je glavno zanimanje bila trgovina, koja je pretežno bila u rukama pravoslavnih; živa je bila prizrenska čaršija i zahvatala je nekoliko pokrivenih ulica. Han (1863) računa u Prizrenu na 46 000 stanovnika i 1 200 dućana u čaršiji. Prizren je tada smatran za glavnu oružnicu na Balkanskom poluostrvu, jer se u njemu mnogo oružja izrađivalo. Pored mnogih puškara bilo je mnogo i tabaka i terzija. Prizrenski se sahtijan izvozio u Madžarsku, drugi se prizrenski proizvodi izvozili na sve strane, naročito u Misir i Srbiju. Trgovina je sva bila u rukama hrišćana. Ali je tada već drum skadarski postao nesiguran i rđav, da se Prizren počeo okretati Solunu, odakle je dobivao englesku robu. Mekenzijeva i Irbijeva ne smanjuju Prizrenu broj stanovništva, ali tvrde, razume se pogrešno, da je “sasvim bez ikakve političke i trgovinske važnosti”. Važnu statistiku Prizrena pruža pouzdani Miler u svojoj Arbaniji (1844). On računa da u Prizrenu ima 6 000 kuća, od kojih su 4/5 Srba i smatra Prizren kao jednu od najkrasnijih, najbogatijih i najradnijih varoši u Turskoj.

Još 1857. godine Gilferding je rekao: Kada bi Prizren bio u sigurnim saobraćajnim i srećnim političkim prilikama, on bi iznova, kao i za vreme cara Dušana, postao srpskim Carigradom — središtem života i rada cele zapadne polovine Balkanskog poluostrva. Posle punih 457 godina robovanja Prizren je opet postao slobodan. Majka njegova, otadžbina Srbija, donela mu je slobodu, a radom ruku dece svoje Srbija će Prizrenu, srpskom Carigradu, doneti i sigurna saobraćajna sredstva i sređene i srećne političke prilike, pa ma kako se zvali i ma koliki da su neprijatelji srpskog naroda.

K. N. Kostić. –

Delo: List za nauku, književnost i društveni život, Beograd (št. Dositej Obradović), januar 1914, knj. 70, sv. 1, str. 89-94.

Prvi put objavljeno: 1914
Izvor: Епархија рашко-призренска и косовско-метохијска
Na Rastku objavljeno: 2007—11—16

http://www.riznicasrpska.net/riznicasrpska/index.php?topic=109.0